Beyin, Beklenti ve Hayatımıza Verdiğimiz Anlam

Bazen daha gün başlamadan, güzel bir şey olacakmış gibi hissederiz. Kahvemizi henüz içmemiş, telefonumuza bakmamış, günün telaşına karışmamışızdır. Yine de içimizde tatlı bir beklenti vardır.

Peki nereden gelir bu his?

Beynimiz, henüz yaşanmamış olanı anlamlandırmaya çalışan son derece hareketli bir sistemdir. Geçmiş deneyimlerimizi, çevreden gelen ipuçlarını ve beklentilerimizi bir araya getirerek sürekli tahminlerde bulunur. Bu nedenle yaşadığımız bir olay yalnızca o anda karşımıza çıkan bilgilerden ibaret değildir; beynimizin o olaya yüklediği anlam da deneyimin bir parçası olabilir.

Nörobilimde bunun en çok araştırılan örneklerinden biri placebo etkisidir.

Placebo etkisi uzun yıllar boyunca yalnızca “kişinin kendisini daha iyi hissetmesi” şeklinde düşünülürken, günümüzde beklenti ve öğrenmenin beyindeki çeşitli süreçlerle ilişkisi çok daha ayrıntılı biçimde inceleniyor. Nature Reviews Neuroscience dergisinde yayımlanan kapsamlı bir incelemede, özellikle ağrı alanındaki placebo etkilerinde beklenti, öğrenme ve sosyal bağlamın rolü ele alınıyor. Araştırmalar, kişinin bir uygulamadan fayda göreceğine ilişkin beklentisinin ağrı deneyimini ve bununla ilişkili bazı beyin süreçlerini etkileyebildiğini gösteriyor.

Beynin beklentileri yalnızca olumlu yönde çalışmıyor. Bunun karşılığı olan nocebo etkisinde, olumsuz beklentiler bazı belirtilerin daha yoğun algılanmasına katkıda bulunabiliyor. Bu konu da nörobilim araştırmalarında özellikle ağrı ve tedavi deneyimi üzerinden inceleniyor.

Burada dikkat çekici olan şu:

Beynimiz yaşadığımız dünyayı yalnızca izlemiyor; onu anlamlandırıyor.

Bu bilgi, günlük hayatımıza düşündüğümüzden daha yakın.

Kendimiz hakkında yıllardır kullandığımız cümleleri düşünelim.

“Ben bunu yapabilirim.”

“Bunun üstesinden gelebilirim.”

“Benim için de mümkün.”

Bu cümlelerin tek başına hayatımızdaki bütün koşulları değiştirdiğini söylemek doğru olmaz. Fakat kişinin kendisiyle ilgili beklentileri; dikkatini, davranışlarını ve karşılaştığı durumları yorumlama biçimini etkileyebilir.

Belki de burada niyet etmenin, kendimize zaman ayırmanın ve zihnimizde belirli bir hedefe yer açmanın daha gerçekçi bir açıklaması bulunuyor.

Bir niyet cümlesi kurduğumuzda hayatın bütün değişkenlerini kontrol etmiyoruz.

Ama neye dikkat edeceğimizi, neyi önemseyeceğimizi ve bazı durumlara hangi pencereden bakacağımızı yeniden düşünmeye başlıyoruz.

İlginç olan, bu düşüncenin yalnızca modern araştırmaların konusu olmaması.

Yüzyıllar önce Hz. Muhammed’in, “Güzel söz sadakadır.” buyurduğu aktarılıyor. Sahih hadis kaynaklarında yer alan bu ifade, güzel sözün insan ilişkilerindeki değerine dikkat çekiyor.

Kur’an-ı Kerim’de ise, “Kullarıma söyle: sözün en güzelini söylesinler.” buyuruluyor. (İsrâ, 17/53)

Bugün nörobilim beklentilerin, öğrenmenin ve algının birbirleriyle ilişkisini araştırıyor. İslam geleneği ise insanın sözlerine ve niyetlerine dikkat etmesini yüzyıllardır hatırlatıyor.

Bunları birbirinin kanıtı olarak görmek gerekmiyor.

Fakat ikisinin de bize düşündürdüğü güzel bir soru var:

Kendimizle nasıl konuşuyoruz?

Çünkü bazen değişmesi gereken ilk şey yaşadığımız olay değil, o olaya bakarken kullandığımız cümledir.

Belki bu yüzden güne başlarken kendimize verebileceğimiz en güzel şeylerden biri, büyük vaatler değil; gerçekçi, iyi ve yapıcı bir cümledir.

“Bugün her şey kusursuz olacak” demek zorunda değiliz.

Belki sadece:

“Bugün karşıma çıkacak güzellikleri fark etmeye açığım.”

demek bile yeterlidir.

Çünkü hayatın bütününü kontrol edemeyiz.

Ama ona hangi dikkatle bakacağımız konusunda kendimize bir alan açabiliriz.